भोटेकोशीको कहर बारे विदेशी संचार माध्यमले लेखे: हिमालयमा बढ्दो विपद्को गम्भीर संकेत

Prime TV News २ हप्ता अगाडि

काठमाडौ । नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा बुधबार आएको विनाशकारी बाढीले हिमालयमा बढ्दो वातावरणीय जोखिमबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

रसुवाको ल्हेन्दे खोलाबाट सुरु भएको शक्तिशाली बहाव भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली नदीमा मिसिँदा बजार, पुल, सडक, जलविद्युत् आयोजना तथा अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति पुगेको छ। प्रारम्भिक वैज्ञानिक विश्लेषणले यो घटना सामान्य मनसुनजन्य बाढीभन्दा फरक हुन सक्ने संकेत गरेको छ।

स्याटेलाइट तस्वीर र भूकम्पीय तथ्यांकको विश्लेषणअनुसार करिब ५ हजार २०० मिटर उचाइमा रहेको हिमनदीको ठूलो हिस्सा भत्किएर करिब १ हजार २०० मिटर तल खसेको र त्यस क्रममा बरफ, चट्टान, माटो तथा पानीको शक्तिशाली बहाव सिर्जना भएको हुन सक्ने देखिएको छ।

यसअघि घटनाको सुरुवात भूकम्प र त्यसपछि गएको पहिरोका कारण नदी थुनिएर बाढी आएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो। तर अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (यूएसजीएस)को थप विश्लेषणले सुरुमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पका रूपमा देखिएको भूकम्पीय संकेत हिमनदी भत्किँदा उत्पन्न भएको हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ।

क्यालगरी विश्वविद्यालयका पृथ्वी वैज्ञानिक ड्यान सुगरले घटनाअघि र पछिका स्याटेलाइट तस्वीरमा हिमनदी तथा आसपासको भूभागमा उल्लेख्य परिवर्तन देखिएको बताएका छन्। घटनाअघि हिउँले ढाकिएको क्षेत्र पछि नांगो बरफ र लेदोले ढाकिएको देखिएकाले तीव्र हिमपग्लाइको सम्भावनासमेत देखिएको छ। यद्यपि यसको पुष्टि गर्न थप मौसम तथा भूगर्भीय तथ्यांक आवश्यक हुनेछ।

हिमनदीको ठूलो भाग उच्च स्थानबाट खस्दा त्यसले चट्टान र माटोसमेत तल तानेको हुन सक्ने विज्ञहरूको अनुमान छ। यस्तो बहाव नदीमा मिसिएपछि पानीसँगै ठूलो परिमाणमा ढुंगा, माटो र बरफ बग्दा सामान्य बाढीभन्दा निकै शक्तिशाली र विनाशकारी बहाव सिर्जना हुन्छ। यही कारण भोटेकोशी र त्रिशूली आसपासका संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको हुन सक्ने देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड)का अनुसार गाल्छी क्षेत्रमा नदीको पानीको सतह करिब ३० मिनेटमै नौ मिटरसम्म बढेको प्रारम्भिक विवरण छ। यति छोटो समयमा पानीको सतह तीव्र रूपमा बढ्दा स्थानीय बासिन्दालाई सुरक्षित स्थानमा पुग्न पर्याप्त समय नपाएको हुन सक्छ।

जलवायु परिवर्तनको भूमिका कति?

यस घटनापछि जलवायु परिवर्तनलाई सम्भावित कारणका रूपमा हेरिए पनि वैज्ञानिकहरूले तत्कालै प्रत्यक्ष निष्कर्ष निकाल्न भने सावधानी अपनाएका छन्। तापक्रम वृद्धिका कारण हिमालयका हिमनदी तीव्र गतिमा पग्लिँदै र पछाडि हट्दै गएको तथ्य वैज्ञानिक रूपमा स्थापित छ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार नेपालका हिमालले पछिल्ला तीन दशकभन्दा केही बढी अवधिमा आफ्नो बरफको करिब एकतिहाइ गुमाइसकेका छन्। पछिल्लो दशकमा हिमनदी पग्लिने गति अघिल्लो दशकको तुलनामा अझ तीव्र भएको देखिन्छ।

तापक्रम वृद्धिले हिमनदी, जमिन र चट्टानको स्थिरतामा असर पार्न सक्छ। यसले पहिरो, हिमपहिरो, चट्टान खस्ने तथा हिमनदी अस्थिर हुने जोखिम बढाउन सक्ने वैज्ञानिकहरूको तर्क छ। तर कुनै निश्चित हिमनदी किन त्यही समयमा भत्कियो भन्ने प्रश्नको उत्तरका लागि भूगर्भीय संरचना, तापक्रम, हिमपग्लाइ, वर्षा र स्थानीय गतिविधिसहित विभिन्न पक्षको विस्तृत अध्ययन आवश्यक हुन्छ।

हिमालयमा जोखिमको नयाँ स्वरूप

हिन्दुकुश हिमालय भौगोलिक तथा जलवायुगत रूपमा अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र हो। ठाडा पहाड, सक्रिय भूगर्भीय संरचना, तीव्र हिमपग्लाइ, साँघुरा नदी उपत्यका र हिमतालमा भइरहेको परिवर्तनले यहाँको विपद् जोखिम थप जटिल बनाइरहेको छ।

हिमताल फुट्ने बाढी पनि अर्को प्रमुख जोखिमका रूपमा रहेको छ। नेपालका २१ सहित हिन्दुकुश हिमालय क्षेत्रमा दर्जनौँ सम्भावित जोखिमयुक्त हिमताल पहिचान गरिएका छन्। सीमापार उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमताल वा हिमनदीमा हुने परिवर्तनले नेपालका नदी प्रणालीमा समेत अचानक प्रभाव पार्न सक्छ।

पूर्वसूचना प्रणालीमा नयाँ चुनौती

सामान्य बाढीको पूर्वानुमानमा वर्षा र नदीको जलस्तर मुख्य आधार हुन्छ। तर हिमनदी भत्किने, चट्टान खस्ने वा हिमताल अचानक फुट्ने घटनामा विपद्को सुरुवात नदीको तल्लो क्षेत्रमा नभई हजारौँ मिटर माथि हुन सक्छ। त्यसैले वर्षाको पूर्वानुमान मात्र यस्तो जोखिमका लागि पर्याप्त नहुन सक्छ।

अब नेपालले नदीमा पानीको सतह बढेको सूचना दिने प्रणालीसँगै उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने अस्थिरताको निगरानीलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिएको छ। स्याटेलाइट निगरानी, उच्च हिमाली क्षेत्रमा सेन्सर स्थापना, वास्तविक समय नदी मापन, हिमतालको नियमित निरीक्षण तथा नेपाल–चीनबीच सीमापार सूचना आदानप्रदानलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

भोटेकोशीको पछिल्लो घटनाले हिमालयमा विपद् व्यवस्थापनको चुनौती अब केवल मनसुन र नदीको बाढीसम्म सीमित नरहेको स्पष्ट संकेत दिएको छ। हिमनदी, हिमताल, भूगर्भीय अस्थिरता र जलवायु परिवर्तनबाट सिर्जित संयुक्त जोखिमलाई बुझेर पूर्वतयारी र पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नु आगामी दिनको प्रमुख आवश्यकता बन्ने देखिन्छ।