भोटेकोसी बाढीको कारण के थियो? चिनियाँ वैज्ञानिकले पत्ता लगाए यस्तो तथ्य

Prime TV News १ हप्ता अगाडि

काठमाडौ । नेपालमा ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको भोटेकोसी बाढी छोटो समयको भारी वर्षाका कारण मात्र नभएको चिनियाँ वैज्ञानिकहरूको अनुसन्धानले देखाएको छ।

उच्च हिमाली क्षेत्रमा लामो समयदेखि भइरहेको हिमनदीको परिवर्तन, बढ्दो तापक्रम र त्यसपछि भएको बरफ तथा चट्टानको हिमपहिरोले विनाशकारी लेदोसहितको बाढीको रूप लिएको अनुसन्धानले देखाएको हो।

चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठान (क्यास) अन्तर्गतको इन्स्टिच्युट अफ तिब्बती प्लेटो रिसर्चको नेतृत्वमा रहेको संयुक्त अनुसन्धान टोलीले अगस्ट २०२६ मा भएको विपद्को कारण र विकासक्रमबारे अध्ययन गरेको हो। अनुसन्धानका निष्कर्ष मंगलबार चिनियाँ शैक्षिक जर्नल ‘चाइनिज साइन्स बुलेटिन’मा प्रकाशित भएका छन्।

कसरी सुरु भयो विपद्?

अनुसन्धानअनुसार २६ अगस्ट २०२६ को बिहान नेपालको लाङ्टाङ लिरुङको उत्तरी भिरालो भागमा रहेको उच्च हिमाली क्षेत्रमा ठूलो बरफ–चट्टानसहितको हिमपहिरो गएको थियो। उच्च गतिमा खसेको बरफ र चट्टान गहिरो खोल्सामा पुगेपछि ठूलो परिमाणमा भग्नावशेष बग्न थाल्यो।

करिब २२ किलोमिटर लामो उपत्यका हुँदै तलतर्फ बग्ने क्रममा त्यसले नदीको पिँध र उपत्यकाका भिरालो भागबाट थप माटो, ढुंगा तथा अन्य सामग्री बटुल्दै गयो। यसरी सुरुवाती हिमपहिरो क्रमशः ठूलो मात्राको लेदोमा परिणत भएको र अन्ततः चीनको सिजाङ (तिब्बत) क्षेत्रस्थित केरुङ बन्दरगाहसम्म पुगेर व्यापक क्षति पुर्‍याएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

भारी वर्षा मुख्य कारण थिएन

अनुसन्धान टोलीले विपद्अघि र पछिका भूउपग्रह तस्बिर, भौगोलिक तथ्याङ्क, भूकम्प मापन केन्द्रका रेकर्ड, घटनास्थलका निगरानी भिडियो तथा अन्य दृश्य सामग्रीको विश्लेषण गरेको थियो। अध्ययनले विपद् हुनुभन्दा अघिल्ला महिनामा मुहान क्षेत्रमा वर्षा सामान्यभन्दा कम रहेको र घटना हुनुअघि असाधारण रूपमा ठूलो वर्षासमेत नभएको देखाएको छ।

यसको सट्टा लामो समयदेखि तीव्र गतिमा भइरहेको हिमनदीको बहाव, हिमनदीको अन्तिम भागतर्फ बरफको निरन्तर प्रवाह तथा विपद्अघिको वसन्त र गर्मीमा सामान्यभन्दा बढी तापक्रमका कारण उच्च उचाइमा बरफ पग्लिने क्रम बढेको अनुसन्धानले देखाएको छ।

तापक्रम वृद्धिले पर्माफ्रोस्ट अर्थात् लामो समयदेखि जमेको माटो पग्लिने क्रमसमेत तीव्र बनाएको थियो। यी प्रक्रियाले बरफ र चट्टानबीचको सतहको स्थिरता कमजोर बनाउँदै अन्ततः हिमनदीलाई अचानक अस्थिर बनाएको हुनसक्ने वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

यद्यपि, उपलब्ध प्रमाणका आधारमा पहिरोको तत्काल र एउटै निश्चित कारण पहिचान गर्न अझै पर्याप्त आधार नभएको अनुसन्धानकर्ताहरूले स्पष्ट पारेका छन्।

बाटोमा थपिएको सामग्रीले बढायो विनाश

अनुसन्धानको अर्को महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष सुरुवातमा खसेको पहिरोको परिमाण मात्र बाढीको विनाशकारी शक्ति निर्धारण गर्ने मुख्य कारण नभएको हो। बरफ र चट्टानका भग्नावशेष उपत्यकाबाट तलतर्फ बग्ने क्रममा नदीको पिँध कटान भयो। त्यस क्रममा नदी तथा उपत्यकाका भिरालो भागबाट ठूलो मात्रामा माटो, ढुंगा र अन्य सामग्री मिसिँदै गयो।

यसले प्रारम्भिक बरफ–चट्टानको हिमपहिरोलाई क्रमशः विशाल लेदोमा परिणत गर्‍यो। यही प्रक्रियाका कारण केरुङ बन्दरगाह तथा तल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको प्रभाव अत्यधिक बढेको अनुसन्धान टोलीले जनाएको छ । 

अर्थात्, विपद्को जोखिम मूल्याङ्कन गर्दा पहाडबाट सुरुमा कति सामग्री खस्यो भन्ने मात्रै हेरेर पुग्दैन। त्यो सामग्री बग्ने क्रममा बाटोमा कति थप सामग्री मिसिन सक्छ र त्यसको बाटोमा कस्ता बस्ती तथा संरचना पर्छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

बाढी आउनुअघि नै असामान्य संकेत

अनुसन्धानकर्ताहरूले मुख्य पहिरो जानुभन्दा केही घण्टाअघि नै मुहान क्षेत्रमा असामान्य गतिविधिका संकेत देखिएको समेत पत्ता लगाएका छन्। भूकम्प मापन केन्द्रका रेकर्डमा मुख्य पहिरोअघि केही स्पष्ट असामान्य संकेत देखिएका थिए। तीमध्ये केही संकेत घटनास्थलमा देखिएको सानो स्तरको बरफ तथा हिउँको चालसँगै एकै समयमा रेकर्ड भएका थिए।

यसले ठूलो स्तरको अस्थिरता आउनुअघि मुहान क्षेत्रमा साना–साना सामग्री खस्ने प्रक्रिया पटक–पटक भएको हुनसक्ने देखाएको छ। अनुसन्धान टोलीले यस्ता संकेतको थप पुष्टि गर्न विभिन्न भूकम्प मापन केन्द्रका तथ्याङ्क, इन्फ्रासाउन्ड अवलोकन र भिडियो फुटेजको थप अध्ययन आवश्यक रहेको जनाएको छ।

भविष्यका लागि पूर्वसूचनामा नयाँ आधार

वैज्ञानिकहरूले जलवायु तापक्रम बढिरहेको अवस्थामा उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने यस्ता विपद्को जोखिम मूल्याङ्कनको दायरा फराकिलो बनाउनुपर्ने बताएका छन्। अब कुनै एउटा हिमनदी वा पहाडी क्षेत्रमा रहेको बरफ तथा चट्टानको मात्रा मात्र अनुमान गरेर जोखिम निर्धारण गर्न नहुने उनीहरूको भनाइ छ।

मुहान क्षेत्रको स्थिरता, बाटोमा थपिन सक्ने सामग्री, नदी तथा उपत्यकाको भू–आकृति र तल्लो क्षेत्रमा रहेका बस्ती तथा पूर्वाधारलाई समेत समेटेर जोखिम मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने अध्ययनले औंल्याएको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार उच्च हिमाली क्षेत्रको अस्थिरता भूक्षय र बाटोमा थपिएका सामग्रीसँग मिसिँदा छोटो समयमै अत्यन्त विनाशकारी लेदोमा परिणत हुन सक्छ।

त्यसैले यस्ता घटनाको निगरानी, पूर्वसूचना र सीमापार समन्वयलाई थप प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।

अनुसन्धानले विपद्पछिको उद्धार, क्षतिको मूल्याङ्कन तथा पुनर्निर्माणका लागि वैज्ञानिक आधार प्रदान गर्नुका साथै हिमाली क्षेत्रमा भविष्यमा हुनसक्ने यस्ता विपद्को पूर्वानुमान र जोखिम न्यूनीकरणका लागि समेत उपयोगी आधार तयार गरेको वैज्ञानिकहरूले बताएका छन्।

अध्ययन चिनियाँ विज्ञान प्रतिष्ठानको इन्स्टिच्युट अफ तिब्बती प्लेटो रिसर्च, युनान विश्वविद्यालय, द चाइनिज युनिभर्सिटी अफ हङकङ, उहान विश्वविद्यालय, सेन्ट्रल साउथ विश्वविद्यालयलगायत विभिन्न चिनियाँ अनुसन्धान संस्थाको संयुक्त सहभागितामा गरिएको हो।